Hayatta hepimizin sıkça duyduğu bir söz vardır: “Olmaz.” Yeni bir fikir ortaya atılır, bir yatırım
önerilir, farklı bir yöntem konuşulur, hemen birileri çıkar ve “Olmaz, daha önce denendi”,
“Bizde işlemez”, “Riskli iş” der. Oysa bugün gelişmiş ülkelere baktığımızda başarılarının
temelinde “Olmaz” demek değil, riski doğru analiz etmek yatıyor.
Aslında hayatın kendisi risklerle doludur. Sabah evden çıkarken bile risk alırız. Araba
kullanırız, alışveriş yaparız, yeni bir işe başlarız, çocuklarımızı okula göndeririz. Kimse riski
tamamen ortadan kaldıramaz. Önemli olan riski yönetebilmektir.
İşte kurumların, şirketlerin ve kamu yönetiminin de artık “Olmaz” refleksi yerine, ölçülebilir
ve analiz edilebilir riskler üzerinden hareket etmesi gerekiyor.
Eskiden birçok kurumda yeni bir fikir ortaya çıktığında ilk soru “Başımıza iş açar mı?” olurdu.
Bugün ise doğru soru şudur:
“Bu işin riski nedir, nasıl azaltabiliriz?”
Aradaki fark oldukça büyüktür.
Birinci anlayış gelişmeyi durdurur.
İkinci anlayış ise gelişmenin önünü açar.
Bugün dünyanın en büyük şirketleri bile hiçbir projeye “Kesin başarılı olacak.” diye
başlamıyor. Önce araştırıyorlar, veri topluyorlar, maliyet hesabı yapıyorlar, olası zararları
hesaplıyorlar, farklı senaryolar hazırlıyorlar. Eğer risk yönetilebilir seviyedeyse projeye
başlıyorlar.
Çünkü başarı çoğu zaman sıfır riskte değil, doğru yönetilen riskte ortaya çıkıyor.
Örneğin yeni bir fabrika kurulacak diyelim.
Eski anlayış şöyle der:
“Ya zarar edersek?”
Yeni anlayış ise şu soruları sorar:
“Talep ne kadar?”
“Pazar büyüyor mu?”
“Maliyet ne olacak?”
“En kötü senaryoda zararımız ne kadar olur?”
“Bu zararı azaltacak önlemler neler?”
Görüldüğü gibi biri korkuya dayanıyor, diğeri ise hesaplamaya.
İşte çağdaş yönetim anlayışı tam olarak bunu ifade ediyor.
Aynı durum kamu yatırımlarında da geçerlidir.
Bir köprü, otoyol, baraj, liman ya da hızlı tren projesi yapılacaksa sadece “Yapalım” veya
“Yapmayalım” demek yeterli değildir.
Önemli olan projenin ekonomik getirisi, sosyal faydası, çevresel etkisi, finansman maliyeti ve
uzun vadeli katkısının objektif biçimde analiz edilmesidir.
Bugün gelişmiş ülkelerde büyük yatırımlar başlamadan önce yüzlerce sayfalık risk analizleri
hazırlanıyor.
Ekonomik riskler…
Finansal riskler…
Doğal afet riskleri…
Çevresel etkiler…
Nüfus değişimleri…
Teknolojik gelişmeler…
Hepsi tek tek değerlendiriliyor.
Çünkü iyi yönetim, ihtimalleri önceden görebilmektir.
Şirketlerde de durum farklı değildir.
Bir firma yeni bir ürün çıkaracaksa önce müşterilerin beklentisini araştırıyor.
Rakiplerini inceliyor.
Üretim maliyetini hesaplıyor.
Satış tahminleri yapıyor.
Gerekirse küçük bir bölgede deneme satışı gerçekleştiriyor.
Elde edilen sonuçlara göre üretim kararını veriyor.
Bu yaklaşım hem gereksiz harcamaları azaltıyor hem de başarısızlık ihtimalini önemli ölçüde
düşürüyor.
Tarım sektöründe bile artık risk analizi ön plana çıkıyor.
Eskiden çiftçiler daha çok geçmiş yıllardaki deneyimlerine göre ekim yapıyordu.
Bugün ise hava tahminleri, yağış verileri, toprak analizleri, piyasa fiyatları ve ihracat
beklentileri dikkate alınıyor.
Veriye dayalı karar veren üretici hem emeğini hem de yatırımını daha iyi koruyabiliyor.
Sağlık alanında da aynı durum geçerlidir.
Bir salgın ihtimali ortaya çıktığında gelişmiş ülkeler sadece hastalık çıktıktan sonra önlem
almıyor.
Olası riskleri önceden hesaplıyor.
İlaç stoklarını oluşturuyor.
Yoğun bakım kapasitesini planlıyor.
Senaryo çalışmaları yapıyor.
Böylece kriz büyümeden müdahale edebiliyor.
Deprem gerçeği de bize risk yönetiminin önemini açıkça gösteriyor.
Depremi engellemek mümkün değildir.
Ancak riskleri azaltmak mümkündür.
Sağlam binalar yapmak…
Erken uyarı sistemleri kurmak…
Afet planları hazırlamak…
Toplanma alanlarını belirlemek…
Tatbikatlar yapmak…
Bunların tamamı risk yönetiminin bir parçasıdır.
Yani amaç felaketi beklemek değil, felaket gelmeden hazırlıklı olmaktır.
Dijital dünyada ise riskler her geçen gün değişiyor.
Siber saldırılar, veri hırsızlığı, yapay zekâ kaynaklı güvenlik sorunları ve dolandırıcılık
girişimleri artık kurumların en önemli gündemlerinden biri haline geldi.
Bu nedenle teknoloji yatırımları kadar siber güvenlik yatırımları da önem kazanıyor.
Riskleri ölçen kurumlar, tehditlere karşı daha hızlı önlem alabiliyor.
En önemli değişim ise yöneticilerin bakış açısında yaşanıyor.
Eskiden hata yapmamak başarı sayılırdı.
Bugün ise kontrollü risk alabilmek önemli görülüyor.
Çünkü hiçbir risk almayan kurum zamanla yerinde sayıyor.
Yerinde sayan kurum ise değişen dünyada geride kalıyor.
Elbette risk almak, hesapsız davranmak anlamına gelmez.
Tam tersine, riski rakamlarla görmek, ihtimalleri değerlendirmek ve gerekli tedbirleri almak
demektir.
İşte bu yüzden veri toplamak, doğru analiz yapmak ve uzman görüşlerinden yararlanmak her
zamankinden daha büyük önem taşıyor.
Toplum olarak bizim de günlük hayatımızda bu anlayışı benimsememiz gerekiyor.
Çocuklarımızın eğitimi, aile bütçemiz, yatırımlarımız, iş planlarımız ve geleceğe yönelik
kararlarımız sadece korkulara göre değil, doğru bilgiye ve sağlıklı analizlere göre şekillenmeli.
Unutmayalım ki “Olmaz” demek en kolay çözümdür. Asıl başarı, karşılaşılabilecek riskleri
doğru hesaplayıp bunları yönetebilmektir. Çünkü geleceği kazananlar, riskten tamamen
kaçanlar değil; riski ölçen, analiz eden ve akıllıca yönetenler olacaktır. Hem kurumlarımız
hem de bireylerimiz bu anlayışı benimsedikçe daha sağlam adımlar atacak, kaynaklarımızı
daha verimli kullanacak ve değişen dünyanın fırsatlarını daha güvenle değerlendirebileceğiz.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
